Een besluit van de overheid moet evenredig zijn. Dat beginsel staat al sinds 1994 in artikel 3:4 van de Awb. Toch toetste de bestuursrechter lange tijd terughoudend. Op 2 februari 2022 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State in een uitspraak van de grote kamer een helder kader gegeven (ECLI:NL:RVS:2022:285). Ik neem die uitspraak hier kort met u door.
De zaak
De burgemeester van Harderwijk had een woning voor 6 maanden gesloten, omdat de oudste zoon van het gezin vanuit de woning drugs zou hebben verhandeld. Het gezin, met zes kinderen, moest de woning verlaten. De Afdeling oordeelde dat de burgemeester onvoldoende rekening had gehouden met de gevolgen voor het gezin. Het besluit moest opnieuw worden genomen.
Juridisch kader
Volgens artikel 3:4, tweede lid, Awb mogen de nadelige gevolgen van een besluit voor een of meer belanghebbenden niet onevenredig zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen. De Afdeling maakt die regel concreet met drie vragen. Is het besluit geschikt om het doel te bereiken? Is het noodzakelijk, of had een minder ingrijpend middel volstaan? En is het evenwichtig, dus staan de gevolgen voor de betrokkene in verhouding tot het doel?
Niet in elke zaak komen alle drie de vragen aan bod. Hoe intensief de rechter toetst, hangt af van de ruimte die de wet het bestuursorgaan laat en van de ernst van de gevolgen. Bij een besluit dat diep ingrijpt in iemands leven, zoals het sluiten van een woning, toetst de rechter indringender dan bij een besluit met beperkte gevolgen.
Betekenis voor het omgevingsrecht
De uitspraak gaat over een woningsluiting, maar het kader geldt voor alle besluiten. In het omgevingsrecht speelt het bijvoorbeeld bij handhaving. Een last om een bouwwerk af te breken is geschikt om de overtreding te beëindigen. Maar is afbraak noodzakelijk als een kleinere aanpassing volstaat? En wat als de overtreding gering is en de kosten van afbraak hoog? Die vragen moet de gemeente nu uitdrukkelijk beantwoorden.
Ook bij het weigeren van een vergunning kan het kader een rol spelen. Wel is de beleidsruimte van de gemeente daar vaak groter. De rechter toetst dan minder indringend.
Gebonden besluiten
Een tweede punt verdient aandacht. Artikel 3:4 Awb geldt voor besluiten, niet voor de wet zelf. Bij een besluit dat rechtstreeks volgt uit een wettelijke regel, heeft het bestuursorgaan weinig ruimte. Ook dan kan de rechter wel toetsen of de toepassing van die regel in het concrete geval onevenredig uitpakt, maar die ruimte is beperkt.
In de praktijk zien we dat gemeenten de drie vragen steeds vaker uitdrukkelijk in hun besluiten opnemen. Dat is winst. Een burger kan dan zien welke afweging is gemaakt en waar hij die kan aanvechten.
Conclusie
De uitspraak maakt het evenredigheidsbeginsel concreter en dwingt bestuursorganen hun afweging beter te motiveren. Voor burgers en bedrijven betekent dat een sterkere positie als een besluit hen onevenredig hard raakt. Benieuwd of het besluit dat u heeft ontvangen deze toets doorstaat? Neem gerust contact met ons op.
Wilt u opkomen tegen een besluit van de overheid? Lees meer over onze aanpak als advocaat bestuursrecht.