Sinds 2013 staat in de Algemene wet bestuursrecht het relativiteitsvereiste. Dat vereiste betekent dat een appellant zich bij de rechter alleen kan beroepen op regels die zijn eigen belang beschermen. Op 11 november 2020 heeft de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State haar rechtspraak hierover samengevat in een overzichtsuitspraak (ECLI:NL:RVS:2020:2706). Die uitspraak biedt houvast voor iedereen die in beroep wil tegen een bestemmingsplan of omgevingsvergunning. In dit artikel ga ik in op de hoofdlijnen.
Het vereiste
Artikel 8:69a Awb luidt als volgt: De bestuursrechter vernietigt een besluit niet op de grond dat het in strijd is met een geschreven of ongeschreven rechtsregel of een algemeen rechtsbeginsel, indien deze regel of dit beginsel kennelijk niet strekt tot bescherming van de belangen van degene die zich daarop beroept.
Dat komt erop neer dat het niet genoeg is dat een besluit in strijd is met een regel. De regel moet ook bedoeld zijn om het belang van de appellant te beschermen. Het woord 'kennelijk' maakt de toets wat ruimer: alleen als duidelijk is dat de regel niet het belang van de appellant beschermt, blijft de grond buiten bespreking.
Eigen belang
De Afdeling stelt voorop dat het gaat om het eigen belang van de appellant. Een algemeen belang of het belang van een ander volstaat niet. Een omwonende die opkomt voor de toekomstige bewoners van een nieuwe wijk, kan zich dus niet beroepen op de geluidnormen die voor die nieuwe woningen gelden. In de zaak die tot de overzichtsuitspraak leidde, over het bestemmingsplan Twiske Zuid II in Amsterdam, speelde precies dat.
Verweven belangen
Lastiger wordt het als een regel een algemeen belang beschermt, zoals natuur of een goede ruimtelijke ordening. Uit de rechtspraak volgt dat een appellant zich op zo'n regel kan beroepen als zijn eigen belang daarmee zo nauw is verweven dat de regel ook zijn belang beschermt. Een omwonende die naast een natuurgebied woont en daar dagelijks van geniet, heeft een ander belang dan iemand die er kilometers vandaan woont. De afstand en de mate waarin het gebied deel uitmaakt van zijn leefomgeving zijn daarvoor bepalend.
Concurrenten
Een bijzondere categorie vormen ondernemers die opkomen tegen de vestiging van een concurrent. Hun belang is in de kern een concurrentiebelang. De Afdeling erkent dat zij zich onder omstandigheden kunnen beroepen op de regels over leegstand en een aanvaardbaar ondernemersklimaat, zoals de ladder voor duurzame verstedelijking. Een beroep op bijvoorbeeld de regels over luchtkwaliteit of verkeersveiligheid stuit bij hen daarentegen doorgaans af op het relativiteitsvereiste.
Correctie
Tot slot kent de Afdeling een correctie. Ook als een regel niet het belang van de appellant beschermt, kan een beroep op het gelijkheids- of vertrouwensbeginsel slagen. Heeft de gemeente een andere ondernemer in dezelfde situatie wél een vergunning geweigerd, dan kan dat een rol spelen.
Niet in bezwaar
Het relativiteitsvereiste geldt bij de bestuursrechter, niet in de bezwaarfase. In bezwaar moet het bestuursorgaan het besluit volledig heroverwegen, ook op punten die niet het eigen belang van de indiener raken. Dat betekent dat een omwonende in bezwaar wél kan aanvoeren dat een geluidnorm voor toekomstige bewoners wordt overschreden. Het bestuursorgaan moet daarop ingaan. In een latere beroepsprocedure laat de rechter diezelfde grond mogelijk buiten bespreking. Het is daarom zinvol om in bezwaar breed te formuleren en in beroep scherper te kiezen.
Advies
Het relativiteitsvereiste vraagt om een gerichte keuze van beroepsgronden. Een lange lijst met alles wat aan een besluit mankeert, levert weinig op als de rechter de meeste gronden buiten bespreking laat. Begin daarom bij de vraag welk eigen belang u beschermt en welke regels daarbij horen. Overweegt u beroep tegen een bestemmingsplan of vergunning en wilt u weten welke gronden kans maken? Neem gerust contact met ons op.